Văn hóa thế giới

Âm nhạc Lưu Cầu: Ký nhạc Kunkunshii và vai trò phổ biến âm nhạc cung đình Sui

Lĩnh vực nghiên cứu âm nhạc Lưu Cầu đang gặp phải những khó khăn riêng trong đó có hệ thống ký nhạc Kunkunshii, bên cạnh đó cũng làm xuất lộ một bối cảnh độc đáo, có thể gây nhiều bất ngờ khi xét đến lịch sử của khu vực này.
19/03/2021 12h:53 238

Âm nhạc Lưu Cầu và hệ thống ký nhạc truyền thống Kunkunshii

Quần đảo Lưu Cầu trong quá khứ từng chịu sự lợi dụng và chi phối từ cả Trung Quốc lẫn Nhật Bản, sau đó là Mỹ. Không chỉ vậy, một phần vì nằm dưới sự áp chế cả về chính trị và kinh tế trong khoảng thời gian đầu [thời hiện đại] mà quần đảo này đã rơi vào tình trạng nghèo đói và thiếu thốn nghiêm trọng suốt một thời kỳ dài; từ đó làm khởi phát những làn sóng di cư lớn đến Hawaii và California vào đầu thế kỷ XX.

Khi những làn sóng này bắt đầu bị chặn lại bởi Thệ ước Nhật Mỹ năm 1907 (Gentlemen's Agreement with Japan of 1907) và chấm dứt trên thực tế sau Đạo luật Bài trừ ngoại kiều năm 1924 của Mỹ (U.S. enactment of the Alien Exclusion Act of 1924), dòng người di cư mạnh mẽ đã chuyển hướng, tiếp tục đổ vào Brazil, Argentina và Peru.

Dù phải chịu sự kìm kẹp nặng nề về mặt kinh tế và văn hoá, thế nhưng trong suốt thời kỳ trước Thế chiến II, ở Lưu Cầu vẫn bùng lên một cuộc phục hưng hoạt động vũ nhạc lớn mạnh với phạm vi không chỉ gói gọn trong lãnh thổ quần đảo mà còn theo chân các làn sóng di cư, lan ra khắp các cộng đồng Lưu kiều ở nước Mỹ và lục địa Nam Mỹ.

Chỉ đến khoảng thời gian gần đây (tức thập niên 1990), trong bối cảnh phải đối mặt với sức lan toả khủng khiếp của nền văn hoá đại chúng (popular culture) thông qua các phương tiện truyền thông đại chúng (mass media) trên toàn cầu, phong trào này mới bắt đầu có dấu hiệu suy giảm và sự suy giảm này là không thể tránh khỏi.

Tuy nhiên, truyền thống vũ nhạc Lưu Cầu vẫn được duy trì và được xem là một trong những truyền thống tộc người tồn tại vững bền nhất ở nước Mỹ cho đến ngày nay (tức thập niên 1990).

Nếu xem xét đến lai nguyên của truyền thống âm nhạc ấn tượng nói trên thì sự khuếch trương rộng rãi truyền thống ấy, mà cho đến thập niên 1990 vẫn tiếp tục ở quần đảo Lưu Cầu, Mỹ và lục địa Nam Mỹ, sẽ còn gây nhiều bất ngờ khác.

Trong quá trình truyền bá vũ nhạc ở nội bộ quần đảo và ở các cộng đồng Lưu kiều tại nước ngoài, hệ thống ký nhạc truyền thống “kunkunshii” | công công tứ 工工四 không chỉ nắm giữ vai trò quan trọng mà chính bản thân nó cũng phản ánh phần nào tư tưởng chiết trung (eclecticism, ở đây có thể hiểu là khả năng dung hoà nhiều ý thức hệ khác biệt) và tính linh động [cần có để] cho phép những biến đổi [nhằm thích nghi] được xảy ra.

「琉球王宮舞楽図」Lưu Cầu vương cung vũ nhạc đồ - Tranh vẽ nhạc công và vũ công Lưu Cầu đang trình diễn âm nhạc cung đình.
「琉球王宮舞楽図」Lưu Cầu vương cung vũ nhạc đồ - Tranh vẽ nhạc công và vũ công Lưu Cầu đang trình diễn âm nhạc cung đình. Tranh được tác giả Miyagawa Chōshun | Cung Xuyên Trường Xuân 宮川 長春, một hoạ sĩ Nhật Bản nổi tiếng về thể loại tranh ukiyo-e (浮世絵 / 浮世繪, phù thế hội), vẽ khoảng năm 1718, có lẽ nhân dịp một sứ đoàn Lưu Cầu được phái đến Nhật Bản triều bái.

Nguồn gốc truyền thống âm nhạc Lưu Cầu

Điểm chung của nhiều nét văn hoá truyền khẩu là nguồn gốc chính xác của chúng, dù là trường hợp khả dĩ nhất, đều mơ hồ và nương theo những giải thích đầy tính hư cấu từ một số nguồn tài liệu ghi chép ít ỏi. Về cơ bản, ghi chép sớm nhất liên quan đến âm nhạc Lưu Cầu thuộc về âm nhạc cung đình; trong dòng nhạc này, một nhóm các nhạc khí du nhập từ Trung Quốc (khả năng cao từ vùng Phúc Kiến) và Nhật Bản được sử dụng để đệm theo lời hát.

Có thể nhận định rằng đặc trưng căn bản của âm nhạc Lưu Cầu là luôn luôn phối hợp tiếng hát với một loại nhạc cụ ba dây gọi là đàn sanshin | tam huyền 三線; thứ đàn này về sau du nhập vào Nhật Bản và trở thành đàn shamisen. Tuy nhiên, âm nhạc và thi ca của Lưu Cầu là độc nhất và không thể hiện nhiều yếu tố mang tính nhận dạng rõ nét của phong cách thi nhạc Trung Quốc và Nhật Bản.

Cấu trúc câu trong một bài hát hoặc bài thơ Lưu Cầu cổ điển được gọi là ruuka | Lưu ca 琉歌, sử dụng tổ hợp sáu và tám âm tiết; vì vậy nó được đặt tên để phân biệt với waka | Hoà ca là thể thức thi nhạc của Nhật Bản có cấu trúc 7-5-7-7. Thuật ngữ “ruuka” xuất hiện đầu tiên trong cuốn từ điển tiếng Uchinaa “Konkokenshu” | Hỗn hiệu nghiệm tập 混効験集 in năm 1711 (theo Tamashiro 1980).

Ruuka có nhiều biến thể, nhưng xét đến tập hợp khoảng 300 tác phẩm tạo nên nền âm nhạc Lưu Cầu cổ điển hiện nay thì gần như toàn bộ đều ở thể “tanka” | đoản ca 短歌 8-8-8-6. Tính đặc trưng của ruuka cùng việc vận dụng những câu sáu và tám âm tiết khác biệt là những nét văn hoá lý thú nếu xét đến bối cảnh lãnh thổ này phải chịu sự ảnh hưởng nặng nề về chính trị và văn hoá từ Nhật Bản.

Cũng cần lưu ý rằng, âm nhạc cổ điển ở các nhóm đảo phía nam vương quốc như Yeema (và Naaku) sử dụng thể thức thơ tự do bắt nguồn từ dân ca truyền thống tại địa phương, do đó không tuân theo cả thể thức thi nhạc ở nhóm đảo Uchinaa (tức ruuka) lẫn Nhật Bản (tức waka). Có giả thuyết thú vị rằng ruuka có khả năng chịu ảnh hưởng từ thể thơ lục bát xen kẽ các câu sáu và tám ở Việt Nam hoặc thậm chí là thể thơ pantun của Indonesia có vận dụng những câu sáu và tám âm tiết (nhưng ít nghiêm ngặt hơn).

Triều đình của quốc vương Lưu Cầu đóng tại thành cổ Sui. Từ năm 1673, khi Tansui Ueekata | Trạm Thuỷ Thân phương 湛水親方 được giao chức “Wudui bugyoo” | Dũng phụng hành 踊奉行 chịu trách nhiệm chăm lo về mặt vũ nhạc, thì tầm quan trọng của nghệ thuật trong đời sống cung đình đã được khôi phục (sau một khoảng thời gian bị gián đoạn bởi chiến tranh xâm lược của Nhật Bản).

Bản thân các quan lại, cũng giống như các samurai Nhật Bản, được xem là những con người của giáo dục và văn hoá, thông thạo cả võ thuật lẫn thơ văn, âm nhạc. Họ biết cả tiếng Nhật lẫn tiếng Uchinaa cổ và có thể sáng tác thơ bằng cả hai thứ ngôn ngữ trên. Chính trong bối cảnh đó, âm nhạc Lưu Cầu cổ điển đã được khai sinh, trong đó có tập hợp các bài hát tiếng Uchinaa, mà cụ thể là phương ngữ vùng Sui, với cấu trúc 8-8-8-6 âm tiết của ruuka.

----------------------

Dịch từ bài viết “The Okinawan Kunkunshi Notation System and Its Role in the Dissemination of the Shuri Court Music Tradition” của tác giả Robert Garfias, đăng trên tạp chí “Asian Music” số 25, năm 1994.

Trần Văn Hải Nam

5 ( 2 bình chọn )

Khám Phá Lịch Sử

https://khamphalichsu.com
Những quan điểm, góc nhìn về lịch sử qua các bài viết tìm hiểu, nghiên cứu, khám phá lịch sử Việt Nam, lịch sử thế giới, văn hóa Việt Nam, văn hóa thế giới

Bài viết mới

Xem thêm