Lịch sử Việt Nam

Tên đường phố Sài Gòn thời Pháp thuộc, VNCH và TPHCM hiện tại

Tên các đường phố Sài Gòn thời Pháp thuộc, trước 1975 là gì? Do ai đặt tên? Sau năm 1975 tên đường phố Sài Gòn thay đổi thế nào? Mời các bạn cùng tìm hiểu qua bài viết dưới đây.
16/12/2020 09h:20 728

Tên đường Sài Gòn thời Pháp thuộc

Bạn đang xem: Tên đường phố Sài Gòn thời Pháp thuộc, VNCH và TPHCM hiện tại

Đường phố Sài Gòn thời Pháp thuộc.
Đường phố Sài Gòn thời Pháp thuộc. (Ảnh Jack Birns)

Trước hiệp định Genève tháng 7 năm 1954 hầu hết các đường phố Sài Gòn đều có tên Tây như:

Boulevard Charner

Boulevard Galliéni

Boulevard Kitchener

Boulevard Norodom

v.v...

Xem thêm: 20 bức ảnh hiếm về Sài Gòn năm 1948 qua ống kính của Jack Birns

Nhà văn Thuần Phong Ngô Văn Phát và việc đặt tên đường phố Sài Gòn trước 1975

Từ lâu, tôi đã có dịp bày tỏ lòng ngưỡng mộ và khâm phục về việc đặt tên cho các đường phố tại Sài Gòn vào năm 1956, ngay sau khi chúng ta dành được độc lập từ tay thực dân Pháp. Vì đây là một công việc quá xuất sắc và quá hoàn thiện, nên tôi vẫn đinh ninh rằng đó phải là một công trình do sự đóng góp công sức và trí tuệ của rất nhiều người, của một ủy ban gồm nhiều học giả, nhiều sử gia, nhiều nhà văn, nhà báo…

Nhưng thật là bất ngờ, bất ngờ đến kinh ngạc, khi qua tài liệu đính kèm của tác giả Nguyễn Văn Luân, chúng ta được biết kiệt tác của lịch sử này đã được hoàn thành bởi… một người. Người đó là ông Ngô Văn Phát, Trưởng Phòng Họa Đồ thuộc Tòa Đô Chánh Sài Gòn.

Trong những năm làm việc tại Tòa Đô Chánh Sài Gòn, tôi có dịp góp phần trông coi việc xây dựng và tu bổ đường xá, lúc thì tại Khu Kiều Lộ Sài Gòn Tây (Chợ Lớn) gồm 6 quận 5, 6, 7, 8, 10 và 11, lúc thì tại Khu Kiều Lộ Sài Gòn Đông (Sài Gòn) gồm 5 quận 1, 2, 3, 4 và 9. Hàng ngày họp với các ông cai lục lộ phụ trách từng khu vực, nghe báo cáo đường thì ngập nước sau cơn mưa, đường thì có ổ gà, nhựa đường tróc hết trơ lớp đá xanh đá đỏ nền đường, đường thì dân xây cất trên lộ giới tràn ra lề đường, nên tôi gần như thuộc lòng tên hơn 300 con đường.

Bản đồ Thành Đô Saigon trước năm 1975

Sau hiệp định Genève tháng 7 năm 1954 chính quyền Pháp bàn giao cho Chính Phủ Bảo Đại, với Thủ Tướng Ngô Đình Diệm.

Xem thêm: Chính quyền VNCH là chính quyền hợp pháp của nhân dân Miền Nam?

Để đánh dấu việc giành độc lập từ tay người Pháp, Toà Đô Chánh Sài Gòn được lệnh gấp rút thay thế toàn bộ tên đường từ tên Pháp qua tên Việt trong khoảng thời gian ngắn nhất. Trong lịch sử của các thành phố có bao nhiêu lần đổi tên hàng loạt toàn bộ các con đường như thế này? Có lẽ vô cùng hiếm hoi.

Việc đối chiếu tên các danh nhân trong lịch sử 4000 năm để đặt tên đường sao cho hợp lý không phải dễ. Chỉ nghĩ đơn thuần, khi dùng tên Vua “Trần Nhân Tôn” và Tướng “Trần Hưng Đạo”, người làm dưới trướng của Vua, để đặt tên cho 2 con đường thì đường nào to và quan trọng hơn? Câu hỏi nhỏ như vậy còn thấy không đơn giản, huống chi cân nhắc cho ngần ấy con đường trong một thời gian gấp rút thật không dễ.

Lúc bấy giờ công việc này được giao cho Ty Kỹ Thuật mà Phòng Hoạ Đồ là phần hành trực tiếp. May mắn thay cho thành phố có được nhà văn Ngô Văn Phát**, bút hiệu Thuần Phong, có bằng Cán Sự Điền Điạ lúc ấy đang giữ chức Trưởng Phòng Hoạ Đồ.

Năm 1956, sau hơn ba tháng nghiên cứu, ông đã đệ trình lên Hội Đồng Đô Thành, và toàn bộ danh sách tên đường ấy đã được chấp thuận. Khi tôi vô làm năm 1965 và hàng ngày lái xe đi công trường, đụng chạm với các con đường mới cảm nhận được sự uyên bác về lịch sử của ông. Nhìn những tên đường trên họa đồ, khu nào thuộc trung tâm thành phố, khu nào thuộc ngoại ô, đường nào tên gì và vị trí gắn bó với nhau, càng suy nghĩ càng hiểu được cái dụng ý sâu xa của tác giả.

Sài Gòn 1968
Sài Gòn 1968 (Ảnh: Bettmann/ CORBIS)

Xem thêm: Ảnh màu về bến Bạch Đằng ở Sài Gòn trước 1975

Các đường được đặt tên với sự suy nghĩ rất lớp lang mạch lạc với sự cân nhắc đánh giá bao gồm cả công trạng từng anh hùng một lại phù hợp với địa thế, và các dinh thự đã có sẵn từ trước. Tác giả đã cố gắng đem cái nhìn vừa tổng quát lại vừa chi tiết, những khía cạnh vừa tình vừa lý, đôi khi chen lẫn tính hài hước, vào việc đặt tên hiếm có này. Tôi xin kể ra đây vài thí dụ, theo sự suy đoán riêng của mình, bởi vì ông có nói ra đâu, nhưng tôi thấy rõ ràng là ông có ý ấy:

Đầu tiên là những con đường mang những lý tưởng cao đẹp mà toàn dân hằng ao ước: Tự Do, Công Lý, Dân Chủ, Cộng Hoà, Thống Nhất. Những con đường hoặc công trường này đã nằm ở những vị trí thích hợp nhất.

Đường đi ngang qua Bộ Y Tế thì có tên nào xứng hơn là Hồng Thập Tự.

Đường de Lattre de Tassigny chạy từ phi trường Tân Sơn Nhất đến bến Chương Dương đã được đổi tên là Công Lý, phải chăng vì đi ngang qua Pháp Đình Sài Gòn. Con đường dài và đẹp rất xứng đáng. Ba đường Tự Do, Công Lý và Thống Nhất giao kết với nhau nằm sát bên nhau bên cạnh dinh Độc Lập.

Đại Lộ Nguyễn Huệ nằm giữa trung tâm Sài Gòn nối từ Toà Đô Chánh đến bến Bạch Đằng rất xứng đáng cho vị anh hùng đã dùng chiến thuật thần tốc phá tan hơn 20 vạn quân Thanh. Đại Lộ này cũng ngắn tương xứng với cuộc đời ngắn ngủi của ngài.

Những danh nhân có liên hệ với nhau thường được xếp gần nhau như Đại Lộ Nguyễn Thái Học với đường Cô Giang và đường Cô Bắc, cả ba là lãnh tụ cuộc khởi nghĩa Yên Bái. Hoặc đường Phan Thanh Giản với đường Phan Liêm và đường Phan Ngữ, Phan Liêm và Phan Ngữ là con, đã tiếp tục sự nghiệp chống Pháp sau khi Phan Thanh Giản tuẫn tiết.

Những đại lộ dài nhất được đặt tên cho các anh hùng Trần Hưng Đạo, Trần Quốc Toản, Lê Lợi và Hai Bà Trưng. Mỗi đường rộng và dài tương xứng với công dựng nước giữ nước của các ngài.

Đường mang tên Lê Lai, người chịu chết thay cho Lê Lợi thì nhỏ và ngắn hơn nằm cận kề với đại lộ Lê Lợi.

Đường Khổng Tử và Trang Tử trong Chợ Lớn với đa số cư dân là người Hoa.

Bờ sông Sài Gòn được chia ra ba đoạn, đặt cho các tên Bến Bạch Đằng, Bến Chương Dương, và Bến Hàm Tử, ghi nhớ những trận thuỷ chiến lẫy lừng trong lịch sử chống quân Mông Cổ, chống Nhà Nguyên của Hưng Đạo Đại Vương vào thế kỷ 13.

Cụ Nguyễn Du, mà thầy đồ Thiệp, người dạy học vỡ lòng cho tôi, khi nói chuyện với cha tôi, bao giờ cũng gọi với danh xưng Cụ Thánh Tiên Điền. Cuốn truyện Kiều của cụ ngày nay được chúng ta dùng như là khuôn mẫu cho tiếng Việt, khi có sự tranh luận về danh từ hay văn phạm, người ta thường trích một câu Kiều làm bằng. Vậy phải tìm đường nào đặt tên cho xứng? Tôi thấy con đường vừa dài vừa có nhiều biệt thự đẹp, với hai hàng cây rợp bóng quanh năm, lại đi ngang qua công viên đẹp nhất Sài Gòn, vườn Bờ Rô, và đi ngang qua Dinh Độc Lập, thì quá xứng đáng. Không có đường nào thích hợp hơn. Tuyệt! Vườn Bờ Rô cũng được đổi tên thành Vườn Tao Đàn làm cho đường Nguyễn Du càng thêm cao sang.

Vua Lê Thánh Tôn, người lập ra Tao Đàn Nhị Thập Bát Tú, cũng cho mang tên một con đường ở địa thế rất quan trọng, đi ngang qua một công viên góc đường Tự Do, và đi trước mặt Toà Đô Chánh.

Trường nữ Trung Học Gia Long lớn nhất Sài Gòn thì, (trớ trêu thay?), lại mang tên ông vua sáng lập nhà Nguyễn. Trường nữ mà lại mang tên nam giới! Có lẽ nhà văn Thuần Phong muốn làm một chút gì cho trường nữ Trung Học công lập lớn nhất thủ đô có thêm nữ tính, nên đã đặt tên hai đường song song nhau cặp kè hai bên trường bằng tên của hai nữ sĩ: Bà Huyện Thanh Quan và Đoàn Thị Điểm. Chùa Xá Lợi nằm trên đường Bà Huyện Thanh Quan thấy cũng nhẹ nhàng.

Thẳng góc với hai đường Bà Huyện Thanh Quan và Đoàn Thị Điểm là đường Hồ Xuân Hương. Ba nữ sĩ nằm bên cạnh nhau, thật là có lý, nhưng có lý hơn nữa có lẽ là đường Hồ Xuân Hương đi ngang qua bệnh viện Da Liễu. Tác giả những câu thơ “Vành ra ba góc da còn thiếu, Khép lại hai bên thịt vẫn thừa” mà cho mang tên đường có bệnh viện Da Liễu có lẽ cũng xứng hợp. Ông Nhà Văn – Trưởng Phòng Họa Đồ quả là sâu sắc.

Rất tiếc là lúc vào làm việc thì Thuần Phong Ngô Văn Phát đã về hưu nên tôi không được hân hạnh gặp mặt. Mãi sau này mới có dịp đọc tiểu sử của ông, mới hết thắc mắc làm sao chỉ là một công chức như tôi mà ông đã làm được việc quá xuất sắc và hi hữu này.

Xem thêm: Ảnh độc về người nghèo ở Sài Gòn năm 1965

Tên đường phố Sài Gòn sau 1975

Từ sau tháng 4 năm 1975, khoảng gần 1/3 tên đường của Sài Gòn cũ đã được thay đổi, làm cho việc đối chiếu tài liệu, hình ảnh của Saigon xưa và nay gặp chút khó khăn.

TP Hồ Chí Minh hiện tại
TP Hồ Chí Minh hiện tại

Trong bài hát Sài Gòn Niềm Nhớ Không Tên, nhạc sĩ Nguyễn Đình Toàn than thở về việc con phố bị đổi tên đường đã làm cho đôi tình nhân lạc lối tìm nhau như sau:

Mất từng con phố đổi tên đường

Khi hẹn nhau ta lạc lối tìm…

Bảng đối chiếu tên đường phố Sài Gòn thời Pháp thuộc, VNCH và TPHCM hiện tại

# Thời Pháp thuộc Thời VNCH Hiện tại
1 Boulevard Bonard Lê Lợi Lê Lợi
2 Boulevard Chanson Lê Văn Duyệt Cách Mạng Tháng Tám
3 Boulevard Charner Nguyễn Huệ Nguyễn Huệ
4 Boulevard Galliéni Trần Hưng Đạo Trần Hưng Đạo
5 Boulevard Kitchener Nguyễn Thái Học Nguyễn Thái Học
6 Boulevard Norodom Thống Nhất Lê Duẩn
7 Boulevard Paul Bert Trần Quang Khải Trần Quang Khải
8 Boulevard de la Somme Hàm Nghi Hàm Nghi
9 Rue – 11e RIC (Régiment d’Infanrerie Colonniale) Nguyễn Hoàng Trần Phú
10 Abattoir Hưng Phú Hưng Phú
11 d’Adran Võ Di Nguy Phan Đình Phùng
12 Albert 1er Đinh Tiên Hoàng Đinh Tiên Hoàng
13 Alexandre de Rhodes Lục Tỉnh Alexandre de Rhodes
14 Alexandre Frostin Bà Lê Chân Bà Lê Chân
15 Alsace Loraine Phó Đức Chính Phó Đức Chính
16 Amiral Dupré Thái Lập Thành Đông Du
17 Amiral Roze Trương Công Định Trương Định
18 d’Arfeuille Nguyễn Đình Chiểu Nguyễn Đình Chiểu
19 Armand Rousseau Hùng Vương Hùng Vương
20 d’Arras Cống Quỳnh Cống Quỳnh
21 Arroyo de l’Avalanche Rạch Thị Nghè Rạch Thị Nghè
22 Audouit Cao Thắng Cao Thắng
23 d’Ayot Nguyễn Văn Sâm Nguyễn Thái Bình
24 Ballande Nguyễn Khắc Nhu Nguyễn Khắc Nhu
25 Barbier Lý Trần Quán Lý Trần Quán
26 Barbé Lê Quý Đôn / Hồng Thập Tự Nguyễn Thị minh Khai
27 Blan Subé Duy Tân Phạm Ngọc Thạch
28 Bourdais Calmette Calmette
29 Catinat Tự Do Đồng Khởi
30 Chaigneau Tôn Thất Đạm Tôn Thất Đạm
31 Champagne Yên Đổ Lý Chính Thắng
32 Charles de Coppe Hoàng Diệu Hoàng Diệu
33 Charles Thomson Hồng Bàng Hồng Bàng
34 Chasseloup Laubat Hồng Thập Tự Nguyễn Thị minh Khai
35 Colonel Budonnet Lê Lai Lê Lai
36 Colonel Grimaud Phạm ngũ Lão Phạm ngũ Lão
37 Cornulier Thi Sách Thi Sách
38 Danel – Denis Frères Phạm Đình Hổ Ngô Đức Kế
39 Dixmude Đề Thám Đề Thám
40 Docteur Angier Nguyễn Bỉnh Khiêm Nguyễn Bỉnh Khiêm
41 Docteur Yersin Ký Con Ký Con
42 Đỗ Hữu Vị Huỳnh Thúc Kháng Huỳnh Thúc Kháng
43 Douaumont Cô Giang Cô Giang
44 Dumortier Cô Bắc Cô Bắc
45 Duranton Bùi thị Xuân Bùi thị Xuân
46 Eyriaud des Verges Trương Minh Giảng Lê Văn Sĩ
47 l’Église Trần Bình Trọng Trần Bình Trọng
48 d’Espagne Lê Thánh Tôn Lê Thánh Tôn
49 Faucault Trần Khắc Chân Trần Khắc Chân
50 Frère Louis Nguyễn Trãi & Võ Tánh Nguyễn Trãi
51 Frère Guilleraut Bùi Chu Tôn Thất Tùng
52 Filippiny Nguyễn Trung Trực Nguyễn Trung Trực
53 Fonck Đoàn Nhữ Hài Đoàn Nhữ Hài
54 Gallimard Nguyễn Huy Tự Nguyễn Huy Tự
55 Gaudot Khổng Tử Khổng Tử
56 Georges Guynomer Võ Di Nguy Võ Di Nguy
57 Guillaume Martin Đỗ Thành Nhân Đỗ Thành Nhân
58 Hamelin Hồ Văn Ngà Hồ Văn Ngà
59 Heurteaux Nguyễn Trường Tộ Nguyễn Trường Tộ
60 Hui Bon Hoa Lý Thái Tổ Lý Thái Tổ
61 Jaccaréo Tản Đà Tản Đà
62 Jauréguiberry Hồ Xuân Hương Hồ Xuân Hương
63 Jean Eudel Trình Minh Thế Nguyễn Tất Thành
64 Lacaze Nguyễn Tri Phương Nguyễn Tri Phương
65 Lacotte Phạm Hồng Thái Phạm Hồng Thái
66 Lacaut Trương Minh Ký Hoàng Văn Thụ
67 De Lagrandière Gia Long Lý Tự Trọng
68 Larclause Trần Cao Vân Trần Cao Vân
69 Lefèbvre Nguyễn công Trứ Nguyễn công Trứ
70 Legrand de la Liraye Phan Thanh Giản Điện Biên Phủ
71 Le Man Cao Bá Nhạ Cao Bá Nhạ
72 Léon Combes Sương Nguyệt Ánh Sương Nguyệt Ánh
73 Lesèble Lý Văn Phức Lý Văn Phức
74 Loucien Lecouture Lương Hữu Khánh Lương Hữu Khánh
75 Luro Cường Để Đinh Tiên Hoàng
76 Mac Mahon Công Lý Nam kỳ Khởi Nghĩa
77 Marchaise Ký Con Ký Con
78 Maréchal Fox Nguyễn Văn Thoại Lý Thường Kiệt
79 Maréchal Pétain Thành Thái An Dương Vương
80 de Marins Đồng Khánh Trần Hưng Đạo B
81 Martin des Pallières Nguyễn Văn Giai Nguyễn Văn Giai
82 Massiges Mạc Đĩnh Chi Mạc Đĩnh Chi
83 Mayer Hiền Vương Võ Thị Sáu
84 Miche Phùng Phùng Khắc Khoan Phùng Khắc Khoan
85 Miss Cawell Huyền Trân Công Chúa Huyền Trân Công Chúa
86 Nancy Cộng Hoà Nguyễn Văn Cừ
87 Nguyễn Tấn Nghiệm Phát Diệm Trần Đình Xu
88 Noel Trương Hán Siêu Trương Hán Siêu
89 Ohier Tôn Thất Thiệp Tôn Thất Thiệp
90 d’Ormay Nguyễn Văn Thinh Mạc Thị Bưởi
91 Paracels Alexandre de Rhodes Alexandre de Rhodes
92 Paris Phùng Hưng Phùng Hưng
93 Pavie Trần Quốc Toản 3 tháng 2
94 Paul Blanchy Hai Bà Trưng Hai Bà Trưng
95 Paulin Vial Phan Liêm Phan Liêm
96 Pellerin Pasteur Pasteur
97 Pierre Flandin Đoàn thị Điểm Đoàn thị Điểm
98 Laregnère Bà Huyện Thanh Quan Bà Huyện Thanh Quan
99 Renault Hậu Giang Hậu Giang
100 René Vigerie Phan Kế Bính Phan Kế Bính
101 Résistance Nguyễn Biểu Nguyễn Biểu
102 Richaud Phan Đình Phùng Nguyễn Đình Chiểu
103 Roland Garros Thủ Khoa Huân Thủ Khoa Huân
104 Sabourain Tạ Thu Thâu Tạ Thu Thâu
105 Sohier Tự Đức Nguyễn Văn Thủ
106 Taberd Nguyễn Du Lý Tự Trọng
107 Testard Trần Quý Cáp Võ Văn Tần
108 Tong-Kéou Thuận Kiều Thuận Kiều
109 Turc Võ Tánh Hoàng Văn Thụ
110 Verdun Lê Văn Duyệt Cách Mạng Tháng Tám
111 Vassoigne Trần Văn Thạch Trần Văn Thạch
112 Yunnam Vạn Tượng Vạn Tượng
113 Quai de Belgique Bến Chương Dương Võ Văn Kiệt
114 Quai Le Marn Bến Hàm Tử Võ Văn Kiệt
115 Quai Le Myre de Vilers Bến Bạch Đằng Tôn Đức Thắng
116 Quai de Fou-Kien Bến Trang Tử Trang Tử

3.67 ( 3 bình chọn )

Khám Phá Lịch Sử

https://khamphalichsu.com
Những quan điểm, góc nhìn về lịch sử qua các bài viết tìm hiểu, nghiên cứu, khám phá lịch sử Việt Nam, lịch sử thế giới, văn hóa Việt Nam, văn hóa thế giới

Bài viết mới

Xem thêm