Khi đi lễ hội Đền Bắc Lệ, người hành hương cần chuẩn bị mâm lễ chay dâng ban Công Đồng, lễ mặn dâng ban Sơn Trang và cung Chầu Bé, cùng lễ đồ sống dâng Hạ ban. Trình tự bái yết nên bắt đầu từ ngoài vào trong, ưu tiên miếu Chầu Bé trước khi vào đền chính.
Nhiều người đi lễ hội đền Bắc Lệ muốn thực hiện đúng nghi thức tâm linh nhưng loay hoay do không tìm được bài văn khấn Đền Bắc Lệ chi tiết cho từng ban. Việc thiếu thông tin về cách sắm lễ vật chuẩn xác, cộng thêm những bối rối về lộ trình di chuyển và lưu trú trong dịp cao điểm dễ khiến chuyến hành hương trở nên cập rập. Bài viết này cung cấp đầy đủ từng chữ trong bài tấu trình chuẩn tín ngưỡng Tứ Phủ, kèm theo dự toán chi phí sắm đồ lễ và hướng dẫn di chuyển chi tiết, giúp người đi lễ lần đầu tự tin chuẩn bị chu đáo.
Lễ hội đền Bắc Lệ diễn ra trong ba ngày, từ ngày 18 đến hết ngày 20 tháng 9 âm lịch hàng năm. Khi đến bái yết, người hành lễ cần chuẩn bị mâm lễ chay dâng ban Tứ Phủ Công Đồng, lễ mặn dâng cung Chầu Bé cùng ban Sơn Trang, và bắt buộc có đồ sống dâng Hạ ban. Bài văn khấn cầu tài lộc, bình an tại đền cần tuân thủ cấu trúc: xưng danh, tấu trình chư vị Phật Thánh, Mẫu Thượng Ngàn và kết thúc bằng lời sở cầu rành mạch.
Thời điểm diễn ra lễ hội Đền Bắc Lệ và trình tự bái yết
Lễ hội đền Bắc Lệ được tổ chức hàng năm trong 3 ngày từ ngày 18/9 đến 20/9 âm lịch. Đây là thời điểm chính hội, thu hút đông đảo khách hành hương thập phương đổ về thôn Bắc Lệ, xã Tân Thành, huyện Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn. Quần thể đền được xây dựng từ đầu thế kỷ XX và đã trải qua 5 lần tu sửa, hiện lưu giữ 19 pho tượng lớn nhỏ bằng gỗ. Đền thờ chính là Bà Chúa Thượng Ngàn (Mẫu Đệ Nhị), Công đồng tứ phủ, Chư Linh và đặc biệt là cung thờ Chầu Bé.
Trình tự bái yết tại đây phải tuân theo thứ bậc trong hệ thống thần linh Tứ Phủ.
Người hành lễ luôn đi từ ngoài vào trong, bái yết từ ban chung đến ban riêng. Trước tiên, người đi lễ thường khấu lễ tại miếu Chầu Bé rộng khoảng 10m2 trước khi dâng lễ ở đền chính và dâng bài văn khấn Mẫu Thượng Ngàn tại Đền Bắc Lệ. Đền chính có diện tích 126m2 với cấu trúc 3 gian truyền thống. Tại gian trung tâm đền chính, mâm lễ được dâng lên ban Tứ Phủ Công Đồng trước tiên để trình diện chư vị Phật, Thánh. Sau đó, người đi lễ di chuyển sang hai bên để bái yết ban Sơn Trang, rồi kết thúc trình tự dâng hương bằng việc đặt lễ vật tại Hạ ban thờ các quan thần xà, thần hổ.
Vào những ngày chính hội đông đúc, việc chen chân để vái lạy tại các ban thờ tốn khá nhiều thời gian. Thay vì đọc to sớ cúng hay bày biện quá nhiều mâm lễ cồng kềnh, việc đọc nhẩm bài khấn tại các ban đông người là giải pháp phù hợp để vừa giữ sự trang nghiêm, vừa không cản trở dòng người hành hương.
Dự trù chi phí đi lễ hội Đền Bắc Lệ và gợi ý lưu trú
Việc lên kế hoạch tài chính rõ ràng giúp gia chủ không bỡ ngỡ hoặc mua phải đồ lễ với giá đắt đỏ tại cổng đền. Người đi lễ có thể tính toán ngân sách tối thiểu để chuẩn bị mâm lễ cơ bản qua công thức dưới đây.
Tổng chi phí sắm lễ = Mâm ban Công Đồng (A) + Mâm ban Sơn Trang (B) + Lễ Hạ ban (C)
Trong đó:
- A: Chi phí mâm oản quả, hương hoa tươi dâng ban Công Đồng (dao động từ 300.000đ – 500.000đ).
- B: Chi phí mâm mặn dâng ban Sơn Trang với 15 phần đầy đủ (dao động từ 1.000.000đ – 1.500.000đ).
- C: Chi phí sắm lễ sống Hạ ban gồm trứng, gạo muối và thịt mồi (khoảng 50.000đ – 100.000đ).
Ví dụ thực tế: Gia chủ sắm 1 mâm Công Đồng tầm trung, 1 mâm Sơn Trang cơ bản và 1 lễ Hạ ban: 400.000đ + 1.200.000đ + 70.000đ = Tổng chi phí 1.670.000đ.
(Nguồn tham khảo: ước tính thực hành sắm lễ mùa lễ hội tại Bắc Lệ)
Các con số trên đều là mức giá ước tính mang tính chất tham khảo. Nếu mua đồ lễ tại các đại lý lớn ở trung tâm thành phố trước khi tới Hữu Lũng, chi phí sắm mâm oản quả có thể tiết kiệm hơn đáng kể.
Về chi phí đi lại, vé xe giường nằm hoặc xe limousine tuyến Hà Nội – Lạng Sơn hiện dao động từ 150.000đ đến 250.000đ một chiều. Đối với xe ô tô cá nhân, chi phí đổ xăng và phí cầu đường cao tốc Bắc Giang – Lạng Sơn cho chặng khứ hồi sẽ rơi vào khoảng 600.000đ đến 800.000đ tùy loại xe.
Việc lưu trú trong giai đoạn cao điểm 18 đến 20 tháng 9 âm lịch yêu cầu sự chủ động. Khu vực quanh đền ở thôn Bắc Lệ có một số nhà nghỉ và phòng trọ bình dân phục vụ khách hành hương qua đêm, mức giá dao động từ 250.000đ đến 400.000đ một đêm. Nếu muốn điều kiện nghỉ ngơi tiện nghi hơn hoặc đi theo đoàn đông người, người đi lễ nên di chuyển ra trung tâm thị trấn Hữu Lũng (cách đền khoảng hơn 10km) để thuê khách sạn hạng trung.
Kinh nghiệm quan trọng là gọi điện đặt phòng trước ngày khởi hành ít nhất hai đến ba tuần để tránh tình trạng hết phòng hoặc bị ép giá trong những ngày hội chính.
Cách chuẩn bị mâm lễ vật dâng các ban Đền Bắc Lệ
Để dâng lễ đúng nghi thức, gia chủ có thể dựa vào bảng đối chiếu thành phần dưới đây nhằm sắm đúng đồ lễ cho từng ban mà không bị nhầm lẫn giữa đồ chay và đồ mặn.
Bảng đối chiếu thành phần sắm lễ dâng các ban Đền Bắc Lệ
| Ban thờ | Loại đồ lễ | Lễ vật chính | Lưu ý nghi thức |
|---|---|---|---|
| Ban Tứ Phủ Công Đồng | Mâm lễ chay cơ bản | Mâm oản, trái cây tươi, hoa cúc hoặc hoa hồng, hương, nến | Sắp xếp gọn gàng thanh tịnh, tuyệt đối không đặt lễ mặn lên ban thờ Phật |
| Cung Chầu Bé Bắc Lệ & Ban Sơn Trang | Lễ mặn hoặc đặc sản | 15 phần lễ đầy đủ đặc sản mặn, bắt buộc có hoa tươi và hài xanh | Đồ mặn phải làm sạch sẽ, có thể sắm thêm oản màu xanh lá tượng trưng cho nhạc phủ |
| Hạ ban (Quan Ngũ Hổ, Thanh Xà Bạch Xà) | Lễ sống (Bắt buộc) | 5 quả trứng sống, 1 đĩa muối, 1 đĩa gạo, 5 miếng thịt lợn sống (thịt mồi lạng mỏng) | Trứng có thể dùng trứng gà hoặc trứng vịt, tuyệt đối không nấu chín các đồ dâng Hạ ban |
Sự phân chia rõ rệt giữa lễ chay, lễ mặn và lễ sống phản ánh đặc trưng của hệ thống thần linh Tứ Phủ.
Lễ chay dâng ban Phật, Bồ Tát và Thánh Mẫu bao gồm hương hoa, trà, quả và phẩm oản. Mâm oản thường được tạo hình tháp lộng lẫy, kết hợp với hoa tươi mang màu sắc rực rỡ như đỏ hoặc vàng. Lễ mặn nên chọn các món chay được tạo hình gà, lợn, giò và chả thay vì sát sinh động vật thực sự để giữ sự thanh tịnh cho không gian chính điện.
Khu vực cung Chầu Bé và ban Sơn Trang lại mang màu sắc của tín ngưỡng thờ thần linh miền rừng núi. Cỗ mặn dâng ban Sơn Trang có thể gồm cua, ốc, bún ớt, chanh và thường chuẩn bị 15 phần xôi nếp cẩm hoặc chè. Con số 15 phần lễ này là một quy tắc kinh điển, đại diện cho 15 vị trí tiên cô, tiên cậu tòng giá hầu cận Mẫu Thượng Ngàn.
Trong thực hành tín ngưỡng, cách bày trí cỗ Sơn Trang thường có nhiều quan điểm khác nhau. Có những tài liệu khuyến nghị cỗ sơn trang nên dâng đặc sản chay Việt Nam, xôi chè nếp cẩm và tránh dâng cua, ốc, lươn, ớt, chanh quả. Sự khác biệt này tùy thuộc vào điều kiện và quan niệm của từng gia chủ; dù chọn lễ mặn hay đặc sản chay, mâm lễ vẫn bắt buộc phải có hoa tươi, hài xanh và được chia thành 15 phần đều đặn.
Đối với Hạ ban cúng quan Ngũ Hổ, Bạch Xà, Thanh Xà, đồ lễ bắt buộc phải là đồ sống. Lễ vật cơ bản gồm 5 quả trứng vịt sống, 1 đĩa gạo, 1 đĩa muối, 2 quả trứng gà sống hoặc thịt mồi sống.
Tuyệt đối không đặt đồ lễ sống (trứng sống, thịt sống) lên các ban thờ Phật, Bồ Tát hoặc Mẫu Thượng Ngàn ở trên cao. Mọi mâm đồ sống chỉ được đặt dưới gầm ban thờ (Hạ ban) nơi ngự của thần hổ và xà thần. Đặt nhầm thịt mồi sống lên ban chính điện là kiêng kỵ nghiêm trọng, làm ảnh hưởng sự thanh tịnh của không gian thờ tự.
Văn khấn lễ hội Đền Bắc Lệ cho từng ban chuẩn nhất
Một bài tấu trình đúng chuẩn phải hội tụ đủ các bước: xưng danh, khai báo thời gian địa điểm, tấu thỉnh chư vị Phật Thánh, và cuối cùng mới đến phần sở cầu. Việc chuẩn bị văn khấn từ nhà giúp gia chủ duy trì sự tập trung, không bị luống cuống giữa không gian đông người.
Tình huống: Thực hành ghép các phần thành một bài văn khấn Tứ Phủ Công Đồng và Chầu Bé Bắc Lệ hoàn chỉnh, điền sẵn thông tin gia chủ.
- Bước 1 – Điền phần xưng danh: "Nam mô A Di Đà Phật (3 lần)! Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật. Tín chủ con là: [Đọc rõ Họ và tên]. Ngụ tại: [Đọc rõ Địa chỉ nơi ở hiện tại]."
- Bước 2 – Điền thời gian hành lễ: "Hôm nay là ngày [Đọc Ngày] tháng [Đọc Tháng] năm [Đọc Năm] âm lịch, tiết [Tên tiết khí], con nhất tâm thành kính dâng lễ vật lên Tứ phủ Công đồng / Cung Chầu Bé Bắc Lệ."
- Bước 3 – Đọc phần tấu trình Tứ phủ: "Con xin kính lạy Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn, Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ. Kính lạy Hội đồng quan lớn, Chầu bà, quan Hoàng, các cô các cậu."
- Bước 4 – Đọc phần tấu trình Chầu Bé (nếu đứng tại cung Chầu Bé): "Con xin thành tâm kính lạy Chầu Bé Bắc Lệ giáng sinh trần thế, ngự chốn Hữu Lũng Lạng Sơn, ban tài tiếp lộc, soi đường chỉ lối."
- Bước 5 – Đọc phần sở cầu: "Cúi xin các Ngài xót thương, ban lộc buôn lộc bán, cho gia đạo bình an, tai qua nạn khỏi, vạn sự như ý. Cẩn tấu!"
Kết quả: Bài khấn liền mạch được cá nhân hóa, giúp người đi lễ có ngay văn bản để nhẩm đọc mà không bị vấp ở các đoạn cần xưng tên tuổi.
Lưu ý: Tại không gian lễ hội đông người, chỉ nên đọc nhẩm bài khấn với âm lượng vừa đủ nghe để giữ sự trang nghiêm và không ảnh hưởng đến người hành lễ bên cạnh.
Dưới đây là phần văn bản chi tiết dành riêng cho hai không gian quan trọng nhất tại đền Bắc Lệ.
Bài văn khấn Tứ Phủ Công Đồng ngày lễ hội
Nội dung bài tấu trình này được sử dụng khi gia chủ đứng trước ban Công Đồng trung tâm của đền chính. Lời khấn bao quát sự tôn kính đến toàn bộ hệ thống Phật, Bồ Tát, Mẫu Thượng Ngàn và chư vị cai quản.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, kèm 3 vái)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ, chư vị Tôn thần cai quản bản xứ.
Con kính lạy lai lâm Đức Phật, Đức Quan Thế Âm Bồ Tát, Đức Thánh Trần Triều.
Con xin kính lạy Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn, Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ.
Con lạy Hội đồng quan lớn, Chầu bà, quan Hoàng, các Cô các Cậu, cùng ngũ dinh quan lớn thần tướng, Thanh Xà, Bạch Xà, Ngũ Hổ thần quan.
Tín chủ con là: [Đọc rõ Họ và tên]
Ngụ tại: [Đọc rõ Địa chỉ nơi ở hiện tại]
Hôm nay là ngày hội đền Bắc Lệ, tiết trời trong sáng, tín chủ con thành tâm sắm lễ, quả cau lá trầu, hương hoa trà quả, thắp nén tâm hương dâng lên trước án.
Con xin bái yết cửa Phật, cửa Mẫu, chư vị Tôn thần tại đền Bắc Lệ.
Cúi xin các Ngài giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Xin các Ngài che chở cho gia đạo chúng con bình an, sức khỏe dồi khoảng, tai qua nạn khỏi. Cho con làm ăn sở cầu như ý, sở nguyện tòng tâm, xua đi những điều xui rủi, đón vượng khí vượng lộc vào nhà.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin được phù hộ độ trì.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, kèm 3 vái).
Bài văn khấn Chầu Bé Bắc Lệ cầu tài lộc
Khi di chuyển sang cung riêng của Chầu Bé (khu vực miếu nhỏ khoảng 10m2 trước đền), người đi lễ sẽ dùng bản tấu trình này. Chầu Bé Bắc Lệ là vị thần linh nổi tiếng ban lộc buôn bán, soi đường chỉ lối cho giới kinh doanh.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, kèm 3 vái)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật.
Con kính lạy Mẫu Thượng Ngàn, chư vị Chúa Bà sơn trang.
Con xin thành tâm kính lạy Tiên cô Chầu Bé Bắc Lệ giáng sinh trần thế, ngự chốn Hữu Lũng Lạng Sơn.
Tín chủ con là: [Đọc rõ Họ và tên]
Ngụ tại: [Đọc rõ Địa chỉ nơi ở hiện tại]
Hôm nay nhân ngày khánh tiệc đền Bắc Lệ, tín chủ con nhất tâm thành kính, sắm sửa mâm lễ mọn, oản quả hương hoa, dâng lên cửa đền, bái yết Chầu Bé Bắc Lệ.
Đệ tử con người trần mắt thịt, việc lỗi lầm không sao tránh khỏi, cúi xin Chầu Bé độ lượng bao dung, xót thương che chở.
Xin Chầu ban tài tiếp lộc, khai sáng trí tuệ, soi đường chỉ lối cho con buôn may bán đắt, công việc hanh thông, công danh vạn sự thuận lợi. Xin Chầu mở đường mở sá, cho gia chung con được bốn mùa an khang, tám tiết thịnh vượng.
Con xin bái tạ ân đức của Chầu.
Nam mô A Di Đà Phật! (3 lần, kèm 3 vái).
Một điểm quan trọng làm nên bài tấu trình đúng chuẩn là phần tạ ơn ở cuối bài. Rất nhiều người khi sử dụng văn khấn xin lộc Đền Bắc Lệ mải mê cầu xin tài lộc mà quên mất phần tạ ơn sự soi chiếu của bề trên. Lời tạ ơn dù ngắn gọn nhưng thể hiện lòng biết ơn trọn vẹn, không biến nghi thức tâm linh thành một cuộc giao dịch một chiều.
Lộ trình di chuyển chi tiết từ Hà Nội đến Đền Bắc Lệ
Khoảng cách từ trung tâm Hà Nội đến xã Tân Thành, huyện Hữu Lũng dài khoảng 130km. Sự phát triển của hệ thống cao tốc giúp thời gian di chuyển rút ngắn đáng kể, tạo điều kiện cho các đoàn hành hương đi và về ngay trong ngày.
- Bắt đầu hành trình từ Hà Nội và tiến thẳng vào tuyến đường cao tốc Bắc Giang – Lạng Sơn (CT01).
- Duy trì lái xe trên cao tốc với quãng đường khoảng 130km theo hướng đi lên Lạng Sơn.
- Chú ý quan sát biển báo và rẽ xuống đường nhánh tại nút giao Hữu Lũng (tổng thời gian lái xe đến đây mất khoảng 2 đến 2,5 giờ).
- Tiếp tục di chuyển chậm theo đường dẫn quốc lộ và rẽ vào khu vực đền theo hướng dẫn của người dân và biển báo địa phương.
Đường cao tốc CT01 là tuyến tối ưu nhất dành cho ô tô cá nhân, đường rộng, mặt trải nhựa êm ái và không bị giao cắt với các khu dân cư đông đúc. Dù có phát sinh phí cầu đường, mức phí này hoàn toàn xứng đáng với sự an toàn và thời gian tiết kiệm được.
Đối với những gia chủ chọn đi bằng xe máy, lộ trình bắt buộc là chạy theo tuyến Quốc lộ 1A cũ đi qua Bắc Ninh, Bắc Giang rồi lên đến Hữu Lũng. Đường Quốc lộ 1A cũ có lưu lượng xe tải trọng lớn qua lại thường xuyên, do đó người điều khiển xe máy cần tuân thủ nghiêm ngặt làn đường và tốc độ giới hạn, đặc biệt ở những đoạn qua ngã tư và khu đông dân cư.
Nếu không tự lái, lựa chọn phương tiện xe khách là giải pháp nhàn rỗi. Du khách ra bến xe Mỹ Đình, bến xe Giáp Bát hoặc bến xe Nước Ngầm để đón các chuyến xe tuyến Hà Nội – Lạng Sơn. Khi lên xe, hãy dặn tài xế cho xuống tại điểm ngã tư Tân Thanh thuộc địa phận Hữu Lũng. Từ ngã tư này, du khách có thể thuê xe ôm hoặc taxi địa phương chạy thêm một quãng đường ngắn là vào tới tận cổng đền Bắc Lệ.
Quy tắc ứng xử và kiêng kỵ khi tham dự lễ hội Đền Bắc Lệ
Không gian tín ngưỡng mang tính thiêng liêng cao độ, đặc biệt vào mùa lễ hội khi hàng vạn người đổ về. Việc thực hành đúng chuẩn mực ứng xử không chỉ giúp gia chủ giữ sự thanh tịnh cho bản thân mà còn tránh những rắc rối không đáng có.
Một lỗi kiêng kỵ thường gặp nhất của người đi hội là sự chủ quan về trang phục. Tuyệt đối không mặc quần đùi, váy ngắn trên đầu gối, áo sát nách hay trang phục xuyên thấu khi bước vào không gian 3 gian đền chính và miếu Chầu Bé. Trang phục cần kín đáo, lịch sự, tốt nhất nên sử dụng quần áo lam hoặc trang phục tối màu dài tay.
Sự tôn nghiêm bắt nguồn từ diện mạo bên ngoài trước khi chạm đến những lời cầu khấn bên trong.
Tại khu vực xung quanh đền có hàng chục sạp hàng cung cấp từ hương hoa, oản lọng đến đồ lễ mặn. Để tránh tình trạng bị chèn ép giá trong ngày đông đúc, gia chủ nên thống nhất giá cả của từng món trước khi đồng ý cho người bán sắp xếp lên mâm. Việc nắm rõ ước tính chi phí 300.000đ – 500.000đ cho một mâm cơ bản giúp người mua có cơ sở để thương lượng dễ dàng.
Sau khi hoàn thành trình tự dâng hương và đọc khấn từ ban Công Đồng đến Hạ ban, người đi lễ cần kiên nhẫn đợi hết một tuần hương mới được phép xin hạ lễ và thụ lộc. Việc đốt vàng mã cũng có quy tắc riêng: sớ tấu và tiền vàng dâng ban nào phải hóa riêng biệt, không gộp chung một đống lớn để đốt cùng lúc. Riêng tiền vàng dâng thần hổ, thần xà ở Hạ ban bắt buộc phải được hóa sau cùng.
Vào các ngày 18 đến 20 tháng 9 âm lịch, tình trạng ùn tắc tại lò hóa vàng là khó tránh khỏi. Không nên chen lấn xô đẩy hoặc ném giấy vụn vào lò gây khói bụi mịt mù; hãy xếp hàng và chú ý dọn sạch tàn lửa để đề phòng hỏa hoạn trong khuôn viên đền.
Người đi lễ nên chụp lại màn hình các phần bài khấn Tứ Phủ và Chầu Bé để lưu thành một album riêng dễ tìm trên điện thoại cá nhân. Điều này đảm bảo khi đứng giữa dòng người đông đúc tại đền vẫn có thể mở ra đọc nhẩm trôi chảy mà không bị lúng túng.
Câu hỏi thường gặp
Đền Bắc Lệ mở cửa đón khách từ mấy giờ trong các ngày lễ hội?
Trong các ngày diễn ra lễ hội từ 18 đến 20 tháng 9 âm lịch, đền Bắc Lệ thường mở cửa từ rất sớm, khoảng 5 giờ sáng, để đón tiếp hàng vạn du khách thập phương. Việc đến sớm giúp bạn có không gian hành lễ thanh tịnh trước khi dòng người trở nên đông đúc.
Có thể nhờ thầy viết sớ trực tiếp tại đền Bắc Lệ hay phải mang từ nhà?
Xung quanh khu vực cổng đền luôn có sẵn các dịch vụ viết sớ cúng bằng chữ Nho hoặc quốc ngữ. Tuy nhiên, để tiết kiệm thời gian chờ đợi và tránh chen lấn trong ngày hội cao điểm, bạn nên tự chuẩn bị sớ từ nhà hoặc sử dụng bài văn khấn nhẩm.
Khu vực xung quanh đền Bắc Lệ có bãi đỗ xe ô tô trong ngày hội không?
Quanh đền có các bãi đỗ xe dành cho ô tô và xe máy do ban quản lý cùng người dân địa phương sắp xếp. Dù vậy, lượng xe vào những ngày chính hội đổ về rất lớn khiến bãi đỗ dễ quá tải, do đó bạn nên đi sớm để thuận tiện tìm chỗ đỗ.
Nên đi lễ Đền Bắc Lệ vào buổi sáng hay buổi chiều để tránh đông đúc?
Để tránh cảnh chen chúc ngột ngạt vào những ngày cao điểm của lễ hội, thời điểm lý tưởng nhất là đi lễ vào đầu buổi sáng sớm (từ 5 đến 7 giờ) hoặc xế chiều muộn. Hầu hết các đoàn khách đông người sẽ tập trung làm lễ vào khoảng thời gian giữa trưa.